Het leven houdt zich niet aan filosofie of kunst. Het is er, onafhankelijk van deze culturele grootheden. Wel heeft het menselijke
leven, en zeker het mijne, filosofie en kunst nodig om (voor mij) zinvol en de
moeite waard te zijn.
Om niet gefrustreerd, hatelijk en wrokkig te leven en te
denken, wil ik de aanzetten ertoe voluit onder ogen zien en in mijn armen
sluiten, zodat ik er iets anders mee kan doen.
Het ideaal speelt een dwarse, frustrerende rol in moderne
liefdesrelaties: de ideale partner, het ideale hart, de ideale schoonheid, het
ideale inkomen, de ideale toekomst, et cetera, - terwijl vrijwel niemand eraan
voldoet. Er wordt veel afgemeten, te licht bevonden en anders gewild. Maar ja,
sinds wanneer heb je een relatie met een ideaal?
Reïncarnatie. Door onze huidige situatie te
verklaren met behulp van oorzaken die teruggaan op vorige levens, laat het
Boeddhisme zien weinig oog te hebben voor cultureel-maatschappelijke context,
machtsverhoudingen en geschiedenis.
Er is overmeesterende filosofie. En er is filosofie die zich
wil openen, meebewegend met het leven dat te denken geeft, ontvankelijk voor
wat is, ook voor wat zich niet laat denken. Overmeesteren gebeurt doorgaans
volgens een ‘leer’, zelf bedacht of nagevolgd. Helaas voor de meesterdenkers:
het leven laat zich niet overmeesteren, en al helemaal niet denkend. Elke ‘leer’
loopt schipbreuk op de werkelijkheid; zo ook zijn fabrikant.
Romanovs & Revolutie.
Het verhaal van de Romanovs is de perfecte illustratie van de dubbelzinnigheid
van het leven.
Hoe de persoonlijk-morele sfeer (van bijvoorbeeld Tsaar
Nicolaas II en zijn gezin) onherkenbaar kan verschillen van de politieke sfeer (wat
zijn beleid betekende voor miljoenen Russen).
Hoe groot de cultureel-maatschappelijke en historische
impact kan zijn van één enkel individu met macht, inclusief misstappen.
Hoe in de eigen beleving het leven volmaakt kan zijn en
tegelijk rampzalig.
Hoe je politiek een barbaar kunt zijn (‘Nicolaas de
bloedige’), ook al leef je een grote liefde (‘in ons beider hart zingt voor
altijd de liefde’) en ben je een lieve, zorgzame vader.
Hoe religie mensen heilig kan doen geloven dat een sujet ‘vader
van de natie’ is, en dat dat sujet daar zelf ook in gelooft, terwijl hij verder
volkomen onverschillig staat tegenover datzelfde volk.
Hoe kunst, stijl en smaak een volkomen eigen leven kunnen
leiden (aan het hof en in een museum), los van het dagdagelijkse leven en van
politieke verhoudingen.
Hoe het esthetische oog (van de museumbezoeker) alles op
‘leuk’ en ‘interessant’ beoordeelt, zolang alle werkelijkheid maar op afstand
blijft en elke kennismaking vrijblijvend.
Hoe de geschiedenis voor de toerist slechts een vermakelijk
decor is, terwijl er zovelen leden.
Hoe onbegrijpelijk kan een revolutie zijn!
De heelheid (of eenheid) van het geheel is geen gedachte en
kan ook niet denkend worden bewerkstelligd. Zij is er reeds, en behoeft slechts
te worden gerealiseerd.
Filosofen, wetenschappers en spirituele lieden stellen
verschillende soorten vragen. Waarin zit het verschil?
Hoe iets werkt, is geen wijsgerige vraag; we worden er niet
wijzer van. Wat betekent dat: er wijzer van worden?
‘De kat’ verandert niet; katten wel, voortdurend.
Revisiting Kant (en
Heidegger)
Niet de argumenten voor (of tegen) het bestaan van God zijn
van existentieel belang, maar de vragen die eraan voorafgaan: de vragen waarop
God een van de mogelijke antwoorden is. Zijn die vragen helder en ontdaan van
elke framing, dan kan ook ik mijn antwoorden inbrengen (of het onderzoek
ernaar), zonder me te moeten uitspreken over een kwestie (het bestaan van God)
die voor mij irrelevant is.
‘Waarom is er iets en niet veeleer niets?’ – heb nooit
begrepen waarom dit zo’n belangrijke vraag zou zijn. Als uiting van
verwondering, okay, maar niet als serieuze vraag. Het enige antwoord dat ik kan
bedenken: daarom. En als de vraag zou vragen naar een doel – wat overigens een
ander vragend voornaamwoord vergt, namelijk ‘waartoe’ - , dan zou ik zeggen:
geen. Ik kan mij wagen aan allerlei speculaties, maar weet dan ook wat het
zijn: speculaties. Of, en dat is ook mogelijk: de vraag veronderstelt een
uitgangspunt dat vervolgens als antwoord tevoorschijn wordt getoverd. Een
bovennatuurlijk uitgangspunt, bijvoorbeeld. Het is dan geen open vraag meer,
maar een vanuit een vooropgezet frame.
Grote verdienste van Kant is geweest, dat hij in een
tijdperk van spectaculair succes van wetenschap, de structuren heeft
blootgelegd van ons antropocentrische bewustzijn: hoe wij waarnemen en
begrijpen vanuit een dagdagelijks perspectief. Dat wil zeggen: hoe de wereld is
voor ons. Waar hij geen oog voor had,
is hoe wij in staat zijn om diezelfde wereld te onderzoeken hoe zij op zichzelf is, los van onze
vooringenomenheid, in beleving, in belang-stelling, in smaakoordeel, etc. Dit
onderzoek gebeurt in wetenschap, en vergt voortdurend bijstelling omdat het
lastig blijkt om los te komen van onze vooringenomenheid. Lastig, inderdaad,
maar de aanhoudende poging is er. En met succes, zoals blijkt uit de
vooruitgang in wetenschap en in de technologische toepassing ervan. Waar Kant
de mist in ging, is toen hij alle kennis, ook de wetenschappelijke, rekende tot
het domein van het ‘ding-voor-ons’, terwijl hij de wereld van het
‘ding-op-zich’ wegzette als volstrekt onkenbaar. Hiermee werd het denken met
een onmogelijkheid opgezadeld: het denken van een onkenbare wereld-op-zich. En een
paradox. Niet alleen verloor het menselijk kennen (kantiaans gezien) elke vaste
grond buiten het kennende subject; ook mondde de vraag naar waarheid uiteindelijk
uit in volstrekt relativisme, - terwijl er wetenschappelijk volop vooruitgang
werd en wordt geboekt! De paradox tussen waarheidsrelativisme enerzijds en
anderzijds wetenschappelijk succes laat zien waar Kant’s opvatting over het
menselijk kennen mank gaat. Om aan deze paradox te ontkomen dient het
onderscheid tussen ‘ding-op-zich’ en ‘ding-voor-ons’ opnieuw te worden
doordacht.
Menselijk bewustzijn produceert niet de werkelijkheid; het
is er een antwoord op: reflexief en creatief.
No comments:
Post a Comment